නා ඇට තෙල්වල (Mesua ferrea L. Seed Oil) ජෛව රසායනික සංයුතිය, සාම්ප්රදායික ඖෂධීය යෙදවුම් සහ විද්යාත්මක ක්රියාකාරීත්වය පිළිබඳ පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණය
නා ශාකය (Mesua ferrea L., Clusiaceae හෝ Guttiferae කුලයට අයත්) යනු ශ්රී ලංකාව, ඉන්දියාව, මියන්මාරය සහ තායිලන්තය ඇතුළු නිවර්තන කලාපීය ආසියාතික රටවල ස්වභාවිකව ව්යාප්ත වී පවතින, සෙමෙන් වර්ධනය වන සදාහරිත වෘක්ෂයකි. ශ්රී ලංකාවේ ජාතික වෘක්ෂය ලෙස සම්මානයට පාත්ර වී ඇති මෙම වෘක්ෂය, එහි දැවයේ පවතින අතිශය ශක්තිමත් සහ බර ස්වභාවය නිසා ඉංග්රීසි භාෂාවෙන් "ලංකා යකඩ දැව" (Ceylon Ironwood) ලෙස ද, මල්වල පවතින රන්වන් පැහැති රේණු නිසා "කෝබ්රා සැෆ්රන්" (Cobra's Saffron) ලෙස ද හඳුන්වනු ලබයි. ආයුර්වේද, දේශීය (හෙළ), සිද්ධ සහ යුනානි වෛද්ය ක්රමයන්හි අනාදිමත් කාලයක සිට නා ශාකයේ පත්ර, පොතු, මුල් සහ මල් විවිධ රෝග සමනය කිරීම සඳහා යොදාගෙන ඇත.
නා වෘක්ෂයේ ඵලය සෙන්ටිමීටර $2.5 \text{ සිට } 5$ දක්වා දිගු වන අතර, එහි අඩංගු තද දුඹුරු පැහැති බීජවලින් නිස්සාරණය කරගනු ලබන නා ඇට තෙල් (සාම්ප්රදායිකව "කේසර් තෙල්" හෝ "නාගකේසර් තෙල්" ලෙස හඳුන්වන) සුවිශේෂී රසායනික සංයෝග රැසකින් සමන්විත ද්විතීයික පරිවෘත්තීය ලිපිඩීය සාරයකි. නා බීජවල බරින් දළ වශයෙන් $53\% \text{ සිට } 73\%$ දක්වා ප්රමාණයක් (සහ බීජ මදයෙහි බරින් $65\%$ ක් පමණ) තෙල් අඩංගු වන අතර, එමඟින් පෙන්වනු ලබන බහුවිධ ඖෂධීය ගුණාංග නූතන ඖෂධවේදයේ ද දැඩි අවධානයට ලක්ව ඇත.
නා බීජ තෙල්වල රසායනික සහ ලිපිඩමය සංයුතිය
නා ඇට තෙල්වල රසායනික ව්යුහය ප්රධාන වශයෙන් ට්රයිග්ලිසරයිඩ (Triglycerides), දිගු දාම මේද අම්ල (Fatty Acids), සහ සුවිශේෂී ද්විතීයික පරිවෘත්තීය සංයෝග වන 4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarins) සහ සන්තෝන (Xanthones) කාණ්ඩවලින් සමන්විත වේ. මෙම තෙල්වල අඩංගු නොසැපොනිකරණය කළ හැකි ද්රව්ය (Unsaponifiable matter) ප්රමාණය $2.65\%$ ක් තරම් අවම අගයක් ගන්නා අතර, මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ තෙල්වලින් අතිමහත් බහුතරයක් පිරිසිදු මේද අම්ල ට්රයිග්ලිසරයිඩවලින් සමන්විත වන බවයි.
මේද අම්ල ව්යුහය
නා ඇට තෙල් සතු ලිපිඩමය පැතිකඩ විශ්ලේෂණය කිරීමේදී, එහි අඩංගු අසංතෘප්ත මේද අම්ල (Unsaturated Fatty Acids) ප්රමාණය සංතෘප්ත මේද අම්ල (Saturated Fatty Acids) ප්රමාණය මෙන් දළ වශයෙන් තුන් ගුණයකට වඩා වැඩි අගයක් ගනී. පහත දැක්වෙන වගුව මඟින් නා ඇට තෙල්වල අඩංගු ප්රධාන මේද අම්ල සහ ඒවායේ ප්රතිශතයන් නිරූපණය වේ.
මේද අම්ලය (Fatty Acid)
රසායනික වර්ගීකරණය
සාමාන්ය සාන්ද්රණ ප්රතිශතය (%)
ඔලෙයික් අම්ලය (Oleic Acid)
ඒක-අසංතෘප්ත (Monounsaturated)
$49.2\% - 65.4\%$
පැල්මිටික් අම්ලය (Palmitic Acid)
සංතෘප්ත (Saturated)
$4.9\% - 26.9\%$
ස්ටියරික් අම්ලය (Stearic Acid)
සංතෘප්ත (Saturated)
$9.2\% - 15.8\%$
ලිනොලෙයික් අම්ලය (Linoleic Acid)
බහු-අසංතෘප්ත (Polyunsaturated)
$3.2\% - 21.0\%$
ඇරචිඩොනික් අම්ලය (Arachidonic Acid)
බහු-අසංතෘප්ත (Polyunsaturated)
$0.8\% - 2.7\%$
මිරිස්ටික් අම්ලය (Myristic Acid)
සංතෘප්ත (Saturated)
$0.1\% - 1.8\%$
ජෛව සක්රීය ඖෂධීය සංයෝග
නා ඇට තෙල් සතු සුවිශේෂී ඖෂධීය ක්රියාකාරීත්වය සඳහා එහි අඩංගු ස්වාභාවික රසායනික සංයෝග සෘජුවම දායක වේ. පහත දැක්වෙන වගුවේ එම ප්රධාන ජෛව සක්රීය සංයෝග සහ ඒවායේ සායනික කාර්යභාරයන් දක්වා ඇත.
සංයෝගය (Active Compound)
රසායනික වර්ගීකරණය
ප්රධාන ඖෂධීය ක්රියාකාරීත්වය
මෙසුවෝල් (Mesuol)
4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarin)
ප්රතිශක්තිකරණ පාලනය, ක්ෂුද්රජීවී නාශක සහ ප්රදාහ නාශක ගුණ
මෙසුවෝන් (Mesuone)
4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarin)
ග්රෑම්-පොසිටිව් බැක්ටීරියා වර්ධනය වැළැක්වීම
මෙසුවජින් (Mesuagin)
4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarin)
නිදහස් රැඩිකල් උදාසීනකරණය සහ සෛලීය ආරක්ෂණය
මැමේගින් (Mammeigin)
4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarin)
ඔක්සිකාරක ආතතිය පාලනය කිරීම
මැමෙසින් (Mammeisin)
4-පීනයිල් කූමරින් (4-Phenylcoumarin)
බැක්ටීරියා නාශක සහ ප්රති-ප්රදාහජනක ක්රියාවලිය
මෙසුවරින් (Mesuarin)
කූමරින් (Coumarin)
පරිවෘත්තීය පාලනය සහ රුධිර සංසරණය උත්තේජනය කිරීම
නා ඇට තෙල් සතු ඖෂධීය ගුණ සහ සායනික ක්රියාකාරීත්ව යාන්ත්රණය
ප්රති-ප්රදාහජනක සහ වාතවේදනා නාශක ක්රියාකාරීත්වය
නා ඇට තෙල් සතු වඩාත්ම ප්රචලිත ඖෂධීය ගුණය වන්නේ එහි පවතින ප්රබල ප්රති-ප්රදාහජනක (anti-inflammatory) සහ වේදනා නාශක (analgesic) ක්රියාවලියයි. විද්යාත්මක පර්යේෂණවලට අනුව, නා ඇටවලින් ලබා ගන්නා පෙට්රෝලියම් ඊතර්, මෙතනෝල් සහ එතිල් ඇසිටේට් නිස්සාරණයන් මඟින් සත්ව ආකෘතිවල ෆෝමල්ඩිහයිඩ් (formaldehyde) සහ කම්ප්ලීට් ෆ්රෙන්ඩ්ස් ඇඩ්ජුවෙන්ට් (Complete Freund's Adjuvant - CFA) මඟින් ඇති කරන ලද ආතරයිටිස් (arthritis) ඉදිමුම් සහ සන්ධි ප්රදාහයන් සැලකිය යුතු ලෙස මර්දනය කරනු ලබයි. මෙම ඖෂධීය ක්රියාවලිය සිදුවන්නේ තෙල්වල අඩංගු ලුපියෝල් (Lupeol) වැනි ටර්පිනොයිඩ සහ මෙසුවෝල් (Mesuol) වැනි සක්රීය සංයෝග මඟින් සිරුරේ ප්රදාහයන් ඇති කරන සයිටොකයින් (TNF-$\alpha$, IL-1$\beta$, IL-6) සහ COX-2/5-LOX වැනි එන්සයිමීය පථයන් නිෂේධනය කිරීම හේතුවෙනි. මේ නිසා දේශීය වෙදකමෙහි සන්ධි ප්රදාහය (rheumatism), සන්ධි වේදනාව සහ ඉදිමුම් සමනය කිරීම සඳහා බාහිරව ආලේප කරන තෙල් ගැල්වීමක් (embrocation) ලෙස නා ඇට තෙල් බහුලව භාවිත වේ.
ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය උත්තේජනය කිරීම සහ රුධිර සෛල වර්ධනය
නා ඇට තෙල්වලින් වෙන් කරගනු ලබන මෙසුවෝල් (Mesuol) සංයෝගය සිරුරේ ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය නියාමනය කිරීමේ (immunomodulatory) සුවිශේෂී හැකියාවකින් යුක්ත වේ. සයික්ලොෆොස්පමයිඩ් (cyclophosphamide) නමැති රසායනික චිකිත්සක ඖෂධය මඟින් අස්ථි ඇටමිදුලු අවපාතයට (myelosuppression) ලක් කරන ලද සත්ව ආකෘති ඇසුරින් සිදු කළ පර්යේෂණවලදී, මෙසුවෝල් ලබා දීම මඟින් රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය යථා තත්ත්වයට පත් කරන බවත්, ප්රතිදේහ නිෂ්පාදනය (antibody titer) සැලකිය යුතු ලෙස උත්තේජනය කරන බවත් නිරීක්ෂණය වී ඇත. මීට අමතරව, මෙහි පවතින කාබන් නිෂ්කාශන සඵලතාවය සහ නියුට්රොෆිල සෛලවල ඇලීමේ හැකියාව (neutrophil adhesion) ප්රශස්ත කිරීමේ ගුණය මඟින් සිරුරේ ස්වභාවික ආරක්ෂක යාන්ත්රණය සක්රීය වන බව සනාථ වේ.
ක්ෂුද්රජීවී නාශක සහ ජල විෂබීජ නාශක ක්රියාකාරීත්වය
නා ඇට තෙල් සතුව ප්රබල ප්රති-බැක්ටීරියා (antibacterial) සහ විෂබීජ නාශක (disinfectant) ගුණ පවතී. එහි අඩංගු මෙසුවෝල් සහ මෙසුවෝන් සංයෝග මඟින් සමේ ආසාදන ඇති කරන ස්ටැෆිලොකොකස් ඕරියස් (Staphylococcus aureus) සහ පෙනහළු ආසාදන ඇති කරන මයිකොබැක්ටීරියම් ෆ්ලෙයි (Mycobacterium phlei) වැනි ග්රෑම්-පොසිටිව් බැක්ටීරියාවල වර්ධනය සම්පූර්ණයෙන්ම අඩාල කරනු ලබයි.
මෙම විෂබීජ නාශක හැකියාව පිළිබඳ සිදු කරන ලද පර්යේෂණයකදී හෙළි වී ඇත්තේ නා ඇට තෙල් ඉමල්ෂන් (crude oil emulsion) මඟින් $2\text{ mg/mL}$ හෝ ඊට වැඩි සාන්ද්රණයකදී පරීක්ෂණ නියැදිවල අඩංගු ක්ෂුද්රජීවීන් සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කරන බවයි. තවද, $1\text{ mg/mL}$ සාන්ද්රණයේදී මෙම විෂබීජ නාශක ක්රියාවලිය පළමු පෙළ ගතික ආකෘතියකට (first-order kinetic model) අනුකූල වන බව හඳුනාගෙන ඇති අතර, මෙය පරිසර හිතකාමී ජල පිරිපහදුකරණය සඳහා කදිම ස්වභාවික විකල්පයක් ලෙස යොදාගත හැකි බවට පර්යේෂකයන් අනුමාන කරයි.
හෘද උත්තේජන සහ සිනිඳු පටක සංකෝචන ලිහිල් කිරීමේ ගුණය
සාම්ප්රදායික වෛද්ය විද්යාවේ නා ඇට සාරය හෘදය ශක්තිමත් කරන "හෘදය රසායන" (hr̥daya-rasayana) ඖෂධයක් ලෙස සලකනු ලබයි. සායනික පරීක්ෂණ මඟින් තහවුරු වී ඇත්තේ නා බීජ මදයෙන් සකස් කරගන්නා සංයුක්ත තෙල් මඟින් හෘද පේශිවල සංකෝචන සඵලතාවය (cardiac muscle contractility) උත්තේජනය කරන අතර, හෘදයාබාධවලින් පසු සුවය ලබන රෝගීන්ගේ හෘද සෞඛ්යය ප්රශස්ත කිරීමට සහාය වන බවයි.
මීට අමතරව, නා ඇට තෙල්වල පෙට්රෝලියම් සාරය මඟින් සිනිඳු පටකවල ඇතිවන අධික සංකෝචන ලිහිල් කිරීමේ ප්රති-ස්පාස්මික (antispasmodic) ගුණ පෙන්වයි. සත්ව අන්ත්ර ආශ්රිතව සිදු කළ පරීක්ෂණවලදී, ඇසිටිල්කොලීන් (acetylcholine) සහ කාබකෝල් (carbachol) මඟින් ඇති කරන ලද පේශි සංකෝචනයන් නා ඇට තෙල් මඟින් $70\% \text{ සිට } 86\%$ දක්වා ඉහළ ප්රතිශතයකින් ලිහිල් කරන බව සොයාගෙන ඇත.
ප්රති-ඇදුම සහ ප්රති-ආසාත්මිකතා ක්රියාවලිය
නා ඇට තෙල්වලින් වෙන් කරගනු ලබන ෆීනෝලීය සංයෝග අඩංගු කොටස (phenol-containing fraction) සතුව ප්රබල ප්රති-ඇදුම (antiasthmatic) සහ ආසාත්මිකතා සමන (antianaphylaxis) ගුණ පවතින බව විද්යාත්මකව තහවුරු කර ඇත. මෙම ක්රියාවලිය මඟින් ශ්වාසනාල ආශ්රිත පටක පටු වීම වළක්වා, ඇදුම සහ පීනස් රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීම සාර්ථකව පාලනය කරයි.
දේශීය වෛද්ය ක්රම සහ ජනශ්රැති ආශ්රිත සාම්ප්රදායික උපයෝගීතාව
චර්ම රෝග, තුවාල සහ පිළිස්සුම් සුව කිරීම
දේශීය හෙළ වෙදකමෙහි සහ ආයුර්වේදයෙහි නා ඇට තෙල් යනු සමේ ඇතිවන විවිධ ව්යාධීන් සඳහා භාවිත වන අද්විතීය ඖෂධයකි. කැසීම (pruritus), පලු දැමීම (scabies), බිබිලි, විවෘත තුවාල සහ කුෂ්ඨ වැනි සෙම්-පිත කෝප වීම නිසා ඇතිවන චර්ම රෝග සඳහා මෙම තෙල් බාහිරව ආලේප කරනු ලැබේ.
විශේෂයෙන්ම, ගින්නෙන් හෝ රසායනික ද්රව්යවලින් සිදුවන පිළිස්සුම් තුවාල (burn wounds) සහ දරුණු කැළැල් සුව කිරීම සඳහා නා ඇට තෙල් සහ පිරිසිදු පොල්තෙල් $1:4$ අනුපාතයට මිශ්ර කර සාදාගන්නා ආලේපය දිනපතා ගැල්වීම සිදු කරයි. මෙමඟින් තුවාලය ආශ්රිතව බැක්ටීරියා ආසාදන ඇතිවීම වළක්වන අතර, සමෙහි ස්වභාවික පැහැය නැවත ලබා දෙමින් කැළැල් ඇතිවීම අවම කරයි. මීට සමානව, මැලේසියාවේ සම්ප්රදායික වෛද්යවරුන් ද බීජ තෙල්වලින් හෝ තලාගත් බීජ මදවලින් සාදාගත් ආලේපන තුවාල ඉක්මනින් සුව කිරීම සඳහා බාහිරව යොදනු ලබයි.
පශ්චාත් ප්රසව සුවතාවය සහ ලිංගික අප්රාණිකත්වය
ජනවාර්ගික වෛද්ය විද්යාත්මක (Ethnobotanical) අධ්යයනයන්ට අනුව, මැලේසියාවේ වෙසෙන "ටෙමුවාන්" (Temuan) ගෝත්රික ජනතාව කාන්තාවන්ගේ පශ්චාත් ප්රසව සුවතාවය (postpartum recovery) උදෙසා සහ ගර්භාෂය පිරිසිදු කිරීම සඳහා නා ඇට තෙල්, නා මුල් සහ නා මල් එක්කර සාදාගන්නා ලද කෂායක් පානය කිරීමට ලබා දෙයි. මීට අමතරව, ලිංගික අප්රාණිකත්වය (erectile dysfunction) සඳහා දේශීය ප්රතිකාරයක් ලෙස ද මෙම තෙල් බාහිරව ආලේප කර පිරිමැදීම සිදු කරයි.
කාර්මික සහ ඓතිහාසික යෙදවුම්
නා බීජවල පවතින ඉහළ ලිපිඩ සාන්ද්රණය නිසා, ඉන්දියාවේ ඇසෑම් ප්රාන්තයේ වැසියන් බ්රිතාන්යයන් විසින් භූමිතෙල් හඳුන්වා දීමට පෙර, නිවෙස් ආලෝකවත් කරන ලාම්පු සඳහා ඉන්ධනයක් ලෙස නා ඇට තෙල් බහුලව භාවිත කර ඇත. නූතන තාක්ෂණික පර්යේෂණවලට අනුව ද, නා ඇට තෙල්වල පවතින මේද අම්ල පයිරොලිසිස් (pyrolysis) ක්රියාවලියට ලක් කිරීමෙන් සෙල්සියස් අංශක $200 \text{ සිට } 300$ දක්වා (හෝ සෙල්සියස් අංශක $140 \text{ සිට } 370$ දක්වා) උෂ්ණත්ව පරාසයකදී පෙට්රෝලියම් ඩීසල් සඳහා සාර්ථක ජෛව ඩීසල් (biodiesel) ආදේශකයක් නිපදවිය හැකි බව තහවුරු වී ඇත. තවද, නා ඇට තෙල් මඟින් නිපදවන බහුඅවයවක (polymers) කර්මාන්ත ක්ෂේත්රයේ රෙසින (resins) වර්ග සහ වර්ණක ද්රව්ය නිෂ්පාදනය සඳහා ද යොදාගනු ලබයි.
විෂවේද පරාමිතීන්, අතුරු ආබාධ සහ ආරක්ෂණ උපදෙස්
නා ඇට තෙල් සායනික මාත්රාවලින් භාවිත කිරීම සාපේක්ෂව ආරක්ෂිත සහ විෂ රහිත බව සත්ව පරීක්ෂණ මඟින් අනාවරණය වී ඇත. කෙසේ වුවද, එහි අඩංගු සක්රීය ජෛව රසායනික සංයෝගවල බලපෑම නිසා භාවිතයේදී පහත දැක්වෙන ආරක්ෂණ පරාමිතීන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
සමේ ආසාත්මිකතා (Allergic Dermatitis): සංවේදී සමක් සහිත පුද්ගලයන්ට නා ඇට තෙල් සෘජුවම බාහිරව ආලේප කිරීමේදී සම රතු වීම් හෝ ආසාත්මිකතා ඇති විය හැක. මේ නිසා, භාවිතයට පෙර සමේ කුඩා ස්ථානයක තෙල් බින්දුවක් ගල්වා පැය $24$ ක සම පරීක්ෂාවක් (patch test) සිදු කිරීම යෝග්ය වේ.
ගර්භණීභාවය සහ කිරිදීම: නා ශාකයේ නිස්සාරණයන් සතුව ගර්භාෂය උත්තේජනය කිරීමේ (uterine stimulating) සහ ගබ්සාකාරක (abortifacient) විභවයක් පැවතිය හැකි බව පර්යේෂණ පෙන්වා දෙයි. එබැවින්, ගර්භණී අවධියේ පසුවන කාන්තාවන් මෙම තෙල් අභ්යන්තරව භාවිත කිරීමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වැළකී සිටිය යුතුය.
රුධිර කැටි ගැසීම සහ ඖෂධීය අන්තර්ක්රියා: නා ඇට තෙල්වල පවතින කූමරින් (Coumarins) සංයෝග සතුව මෘදු ප්රති-ස්කන්ධන (anticoagulant) සහ රුධිර නාල ප්රසාරණය කිරීමේ ගුණ පවතී. මේ හේතුවෙන්, රුධිරය තුනී කරන ඖෂධ (උදාහරණයක් ලෙස Warfarin වැනි ඖෂධ) ලබා ගන්නා රෝගීන් හෝ රුධිර වහනය වීමේ ආබාධ සහිත පුද්ගලයන් මෙම තෙල් අභ්යන්තරව භාවිත කිරීමේදී වෛද්ය උපදෙස් මත පමණක් කටයුතු කළ යුතුය.
ආමාශයික අපහසුතා: අතිශය ඉහළ සාන්ද්රණයන්ගෙන් නා ඇට තෙල් අභ්යන්තරව භාවිත කිරීමෙන් ආමාශයික පටල උත්තේජනය වී වමනය, ඔක්කාරය හෝ මෘදු පාචන තත්ත්වයන් ඇති විය හැක.
අක්මා සෞඛ්යය පාලනය: අභ්යන්තරව දිගුකාලීන චිකිත්සක භාවිතයන් සඳහා (සති $12$ කට වඩා වැඩි කාලයක්) නා ඇට තෙල් යොදා ගන්නේ නම්, වරින් වර අක්මා එන්සයිම (AST, ALT) පරීක්ෂා කිරීම සුදුසු වන අතර, සාමාන්යයෙන් සති $4 - 8$ ක භාවිතයෙන් පසු සති $2$ ක විවේක කාලයක් ලබා දීම නිර්දේශ කෙරේ.